Teatr XIX w. WOT/L/TeatrXIXw
Inspirujące jest dla mnie motto, od którego rozpoczyna się film Josepha Losey’a Posłaniec (The Go-Between) z 1971 roku – „The past is a foreign country: they do things differently there”.
Spróbujemy poznać przeszłość dawnego teatru jak podróżujący po dalekich, obcych krajach, starając się jak najwięcej zobaczyć i doświadczyć, ale przede wszystkim zrozumieć czasy i ludzi, którzy wtedy żyli.
Kluczem do prezentacji tak szerokiego tematu jakim są dzieje teatru polskiego „długiego wieku XIX” jest człowiek, a dokładnie twórcze osobowości ludzi teatru oraz ich praktyka sceniczna. Proponuję trzy spojrzenia na teatr lamp olejnych, światła gazowego oraz elektrycznego w najważniejszych miastach omawianego okresu – Warszawie, Lwowie oraz Krakowie, pomagające zrozumieć charakter praktyki scenicznej teatru XIX wieku. Treść zajęć wypełnią wiadomości o budynkach oraz scenach teatralnych trzech wymienionych miast, sylwetki najważniejszych dyrektorów, reżyserów oraz charakterystyka prowadzonych przez nich zespołów, repertuar oraz sztuka aktorska. W centrum teatru XIX wieku stał aktor i to jemu poświęcimy na kursie najwięcej uwagi.
Zajęcia odkrywają przed studentami warsztat badacza teatru, zapoznają uczestników kursu z materiałami źródłowymi epoki (egzemplarze teatralne, role, dramaty, listy, dzienniki, afisze, materiały ikonograficzne, etc.)
Tematy zajęć:
1.
„Historia teatru (…). Phi, też mi nauka, badać, coś, czego nie ma”
Tradycja badań na historią teatru polskiego, sylwetki badaczy i badaczek, najważniejsze instytucje.
„Jak długo trwał wiek XIX?”
2.
Teatr lamp olejnych.
Najważniejsze osobowości i krajobraz teatralny epoki pierwszej połowy XIX wieku.
3.
Kształtowanie się zawodu aktora.
Krajobraz teatralny epoki drugiej połowy XIX wieku.
4.
Teatr światła gazowego.
Epoka gwiazd.
5.
Emploi kontra indywidualność.
Zapowiedź przemian.
6.
Teatr światła elektrycznego.
Osobowości i nowy krajobraz teatralny epoki.
Przemiany w inscenizacji teatralnej przełomu XIX i XX wieku.
7.
Przemiany w sztuce aktorskiej przełomu XIX i XX wieku.
Cezura roku 1913?
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty uczenia się
WIEDZA
Student zna i rozumie najważniejsze fakty z historii teatru i dramatu polskiego XIX wieku, zna i rozumie podstawy warsztatu badacza teatru XIX wieku oraz ma wiedzę o instytucjach i ekspertach związanych z wykładanym tematem/K_WOTL_W01
Student zna i rozumie dzieje i sposób funkcjonowania krytyki teatralnej w XIX wiek, a także zasady odbioru przedstawienia w szerokim kontekście metod zarządzania kulturą w omawianym okresie/K_WOTL_W04
Student zna i rozumie powiązania teatru z innymi rodzajami sztuki w XIX wieku, szczególnie z rodzącymi się w omawianym okresie fotografią i filmem oraz ma świadomość ich wpływu na przemiany w sztuce teatralnej/K_WOTL_W06
UMIEJĘTNOŚCI
Student potrafi wykorzystać wiedzę z historii teatru i dramatu polskiego w XIX wieku oraz podstawy warsztatu badacza teatru XIX wieku do rozwiązywania zadanych problemów badawczych oraz samodzielnego przygotowania się do egzaminu ustnego/K_WOTL_U01
Student potrafi zinterpretować i zanalizować materiały źródłowe dotyczące teatru XIX wieku/K_WOTL_U03
Student potrafi wykorzystać posiadaną wiedzę z zakresu historii teatru i dramatu polskiego oraz warsztatu badacza teatru XIX wieku do analizy i porównań współczesnych mechanizmów funkcjonujących w teatrze i w dramacie/K_WOTL_U04
KOMPETENCJE SPOŁECZNE
Student jest gotów do świadomego dbania o dziedzictwo tradycji teatru i dramatu polskiego/K_WOTL_K01
Student jest gotów do świadomej oceny własnej wiedzy z historii teatru i dramatu polskiego w XIX wieku, a w przypadku chęci rozwiązania problemu badawczego, potrafi zasięgnąć opinii w środowisku ekspertów powiązanych z instytucjami/K_WOTL_K02
Student jest gotów do samodzielnych badań z historii teatru i dramatu polskiego w XIX wieku, formułowania problemu badawczego oraz przeprowadzenia analizy w celu sformułowania wniosku końcowego/K_WOTL_K05
Kryteria oceniania
Warunki zaliczenia kursu:
- przygotowywanie się do zajęć,
- znajomość zadanych przez prowadzącego tekstów,
- aktywny udział w dyskusji w części konwersatoryjnej zajęć,
- przygotowanie prezentacji – teczki/folderu „Teatr XIX wieku” z inspiracjami (dokładny format prezentacji zostanie omówiony na zajęciach) – która jest podstawą uzyskania zaliczenia potrzebnego do przystąpienia do egzaminu ustnego,
- zdanie egzaminu ustnego.
Dopuszczalna jest 1 nieusprawiedliwiona nieobecności na zajęciach.
Literatura
Literatura obowiązkowa: dramaty oraz materiały z zajęć wraz z tekstami przygotowywanymi na zajęcia
Dramaty:
Aleksander Fredro, Śluby panieńskie (wydanie dowolne)
Aleksander Fredro, Świeczka zgasła (wydanie dowolne)
Stanisław Bogusławski, Stara romantyczna, Warszawa 1838
Juliusz Słowacki, Mazepa (wydanie dowolne)
Józef Korzeniowski, Majster i czeladnik, Złoczów 1926
Cyprian Kamil Norwid, Aktor, w: tegoż, Pisma wszystkie, oprac. Juliusz Gomulicki, t. 4, Warszawa 1971
Józef Narzymski, Pozytywni, Warszawa 1875;
Michał Bałucki, Dom otwarty, Warszawa, 1883
August Kisielewski, W sieci, Biblioteka Narodowa Seria I, Nr 196, Wrocław 1969
Stanisław Wyspiański, Wesele. Tekst i inscenizacja z roku 1901, opr. Jerzy Got, Warszawa 1977 (lub wydanie dowolne)
Gabriela Zapolska, Teatr Gabrieli Zapolskiej. Mężczyzna, Warszawa 1903
Teksty źródłowe:
[Ludwik Dmuszewski, Alojzy Żółkowski] Dykcjonarzyk teatralny, Poznań 1808
Adam Mickiewicz, Wykład XVI, w: Dzieła, t.11, s. 116-126
Polskie piśmiennictwo teatralne XIX wieku, t. 1, W stronę praktyki – podręczniki sztuki aktorskiej, wybór i opr. D. Kosiński, A. Marszałek, A. Wanicka, przy współ. A. Narębskiej, Kraków 2007
Bogumił Dawison, Dziennik 1837-1845, w: Wspomnienia aktorów (1800-1925), t. I, oprac. S. Dąbrowski i R. Górski, Warszawa 1963
Władysław Krogulski, Notatki starego aktora. Przewodnik po teatrze warszawskim XIX wieku, wyb. i oprac. Dorota Jarząbek – Wasyl, Agnieszka Wanicka Kraków 2015
Spirydion [E. Lubowski], Kodeks światowy, czyli znajomość życia, Warszawa 1881 (lub późniejsze wydania)
*
Filmy i seriale:
Komedianci (Les Enfants du paradis), reż. Marcel Carné, 1945
Posłaniec (The Go-Between), reż. Joseph Losey, 1971
Wiek niewinności (The Age of Innocence), reż. Martin Scorsese, 1993
Ziemia obiecana, reż. Andrzej Wajda, 1974
Wesele, reż. Andrzej Wajda, 1972
Serial dokumentalny „250 lat teatru publicznego w Polsce” - YouTube
Z biegiem lat, z biegiem dni…, reż. Edward Kłosiński, Andrzej Wajda, 1980
**
Literatura dodatkowa (opracowania) oraz teksty wykorzystywane na zajęciach:
Zbigniew Raszewski, Krótka historia teatru polskiego, Warszawa (dowolne wydanie)
Dariusz Kosiński, Teatra polskie. Historie, Warszawa 2010
Halina Waszkiel, Trudne lata. Teatr warszawski 1815-1868, Warszawa 2015
Ewa Partyga, Wiek XIX, Przedstawienia, Warszawa 2016
Agnieszka Wanicka, Dramat i komedia Teatrów Warszawskich 1868-1880, Kraków 2015
Jan Michalik, Dzieje teatru w Krakowie w latach 1865 - 1893. Instytucja artystyczna. Kraków 2004
Agnieszka Marszałek, Prowincjonalny teatr stołeczny (trzy spojrzenia na scenę lwowską lat 1864-1887, Kraków 2011
Maria O. Bieńka, Od zenitu do zmierzchu. Teatr warszawski 1880–1919, Warszawa 2015
Dariusz Kosiński, Dramaturgia praktyczna: polska sztuka aktorska XIX wieku w piśmiennictwie teatralnym swej epoki, Kraków 2005
Polskie Piśmiennictwo Teatralne XIX Wieku, t. 2, Hilary Meciszewski, Uwagi o teatrze krakowskim: wybór pism teatralnych, wybór i oprac. Dariusz Kosiński, Kraków 2008
Jan Michalik, Dzieje teatru w Krakowie w latach 1893-1915. Teatr Miejski. Cz. 1, vol. 1, Kraków 1985
Dorota Jarząbek-Wasyl, Za kulisami. Narodziny przedstawienia w teatrze polskim XIX wieku, Kraków 2016
Agnieszka Wanicka, „Pożerali ją oczyma”. Kilka uwag o warszawskim doświadczeniu w życiu i twórczości Heleny Modrzejewskiej
„Pożerali ją oczyma” | Didaskalia 166 | Didaskalia. Gazeta Teatralna
Eleonora Udalska, Pièce bien faite: termin, formuła, miejsce w poetykach XIX w., w: Dramat i teatr pozytywistyczny, red. D. Ratajczakowa, Wrocław 1992;
Jan Ciechowicz, Dlaczego Michał Bałucki popełnił samobójstwo? [w:] „Pamiętnik Teatralny” 1995, z.3-4, s. 397 – 410;
Dariusz Kosiński, Uciec z „Wesela”. Próby z teatru Stanisława Wyspiańskiego, Kraków 2019
Dorota Jarząbek – Wasyl, „Czyż to nie Hamlet wyjaśniający aktorom, jak mają zagrać?” – Tadeusz Pawlikowski na próbie, [w:] Tadeusz Pawlikowski i jego teatr, Kraków 2015
Zbigniew Raszewski, Bilet do teatru, Kraków 1998
Józef Szczublewski, Żywot Modrzejewskiej, Warszawa 1977
Maciej Nowak, Warszawska malarnia teatralna (1835-1901), w: Warszawa teatralna, red. L. Kuchtówna, Warszawa 1990
Piotr Mitzner, Teatr światła i cienia: oświetlenie teatrów warszawskich na tle historii oświetlenia od średniowiecza do czasów najnowszych, Warszawa 1987
Jan Chęciński, Z wycieczki za granicę, [w:] „Pamiętnik Teatralny” 2014 z.1-2
Sto przedstawień w opisach polskich autorów, oprac. Zbigniew Raszewski, Wrocław 1993
Zmiana ustawienia. Polska scenografia teatralna i społeczna XX i XXI wieku: t. 1: Od dekoracji do konstrukcji, red. Buchwald Dorota, Kosiński Dariusz Warszawa 2020
Zbigniew Raszewski, Słowacki i Mickiewicz wobec teatru romantycznego, [w:] tegoż: Staroświecczyzna i postęp czasu. O teatrze polskim 1765-1865, Warszawa 1963, s. 251–267.