Cenzura w teatrze i sztukach performatywnych WOT/L/Cena-L

Zajęcia poświęcone są problematyce wolności artystycznej, cenzury, autocenzury i negocjowania granic wypowiedzi we współczesnym teatrze. Ich punktem wyjścia jest obserwacja, że we współczesnym dyskursie publicznym słowa „wolność” i „cenzura” przestały funkcjonować wyłącznie jako określenia konkretnych, możliwych do jednoznacznego zidentyfikowania praktyk. Coraz częściej stają się pojęciami, o których znaczenie toczy się spór. Są używane przez różne grupy społeczne, polityczne, artystyczne i instytucjonalne do opisywania przeciwstawnych doświadczeń, interesów i form przemocy symbolicznej. W rezultacie to samo działanie może zostać przedstawione jako ochrona wolności, ograniczenie wolności, odpowiedzialność instytucji, autocenzura, troska o bezpieczeństwo, poprawność polityczna, przeciwdziałanie przemocy albo – przeciwnie – jako forma przemocy, wykluczenia czy cenzury.
Zajęcia traktują tę niestabilność znaczeń nie jako przeszkodę, lecz jako przedmiot analizy. Będziemy przyglądać się temu, w jaki sposób terminy o pozornie oczywistym znaczeniu zostają przejmowane przez różne dyskursy i wypełniane odmiennymi treściami. „Wolność” nie będzie zatem rozpatrywana jako abstrakcyjna i uniwersalna wartość istniejąca poza konkretnymi relacjami społecznymi, lecz jako pojęcie, którego sens jest wytwarzany, negocjowany i kwestionowany w określonych warunkach historycznych, instytucjonalnych i politycznych. Podobnie „cenzura” nie będzie traktowana wyłącznie jako nazwa oficjalnego zakazu wydanego przez państwo lub inną instytucję władzy.
Istotnym przedmiotem zajęć będzie przesunięcie perspektywy: od spektakularnego aktu zakazu ku procesom poprzedzającym publiczną prezentację dzieła. W centrum zainteresowania znajdą się więc nie tylko sytuacje, w których przedstawienie zostaje zdjęte z afisza, fragment spektaklu usunięty, premiera odwołana czy twórca poddany formalnej presji. Analizie podlegać będą również decyzje podejmowane znacznie wcześniej: zmiana tekstu, rezygnacja z określonego tematu, modyfikacja sceny, przesunięcie premiery, zmiana obsady, złagodzenie języka, pominięcie określonej reprezentacji, dostosowanie projektu do oczekiwań grantodawcy, sponsora, dyrekcji, organizatora, zespołu lub publiczności, a także decyzje podejmowane przez samych twórców w przewidywaniu możliwych konsekwencji.
W ramach zajęć studenci będą więc uczyć się rozpoznawać momenty, w których negocjacja artystyczna może przechodzić w ograniczenie ekspresji, ale również sytuacje, w których określona zmiana nie powinna być automatycznie określana mianem cenzury. Celem nie jest stworzenie uniwersalnej listy cech pozwalających bezdyskusyjnie zakwalifikować każdą zmianę jako cenzurę. Przeciwnie: zajęcia mają uwrażliwić na niejednoznaczność tych sytuacji i nauczyć analizy konkretnych relacji, decyzji i warunków, w których dane działanie się pojawia.
Jednym z podstawowych pytań zajęć jest zatem: kiedy decyzja artystyczna staje się decyzją cenzorską?
Towarzyszą mu kolejne pytania: Czy zmiana sceny dokonana ze względu na możliwość utraty finansowania jest autocenzurą? Czy rezygnacja z tematu ze względu na przewidywaną reakcję publiczności jest ograniczeniem wolności artystycznej? Czy decyzja o niewykorzystaniu określonego materiału z uwagi na jego potencjalnie przemocowy charakter jest cenzurą? Czy instytucja ma prawo odmówić realizacji projektu? Czy twórca może zostać poproszony o zmianę przedstawienia z powodów prawnych, ekonomicznych lub etycznych? Jak odróżnić presję od negocjacji? Jak rozpoznać wpływ ekonomii wtedy, gdy nie pojawia się żaden formalny zakaz? Czy autocenzura jest zawsze wynikiem strachu? A może może być także strategią ochrony siebie, zespołu lub określonej grupy społecznej?